Plan von Stettin und Umgegend - Plan Szczecina z końca XIX w. z projektowanym przebiegiem lini kolei obwodowej 1894 rok

Verlag von Friedrich Nagel (Paul Niekammer), Stettin 1894. Lith. u Druck v. F.Lenzer, F.M. Lenzner litografował i drukował na papierze książkowym z papierni w Strudze, wydał F. Nagel, oryginalny druk wielobarwny, wymiary 47,5 x 66 cm, skala 1:10 000, Muzeum Narodowe Szczecin, zbiór kartograficzny, sygn. 280

Plany historyczne rozwoju przestrzennego Szczecina - 1894 r.

Ostatnie dziesięć lat XIX w. to okres dynamicznego rozwoju gospodarczego Szczecina. Na wyjątkowo pomyślną koniunkturę gospodarczą złożyły się min.: wpływy z francuskich kontrybucji, liberalna polityka kredytowa państwa, rozwijający się przemysł i wzmożona aktywność budowlana stymulowana preferencjami i korzystnymi lokalizacjami w śródmieściu. Wypełniano kolejne kwartały śródmieścia zabudową typu kamienicowego z mieszkaniami czynszowymi. Kontynuowano również budowę osiedli mieszkaniowych o różnym standardzie – od reprezentacyjnych zespołów willowych, po bardzo skromne osiedla robotnicze. Ulice śródmieścia budowano z infrastrukturą techniczną, zielenią i nawierzchniami. Powstały kolejne obiekty komunalne i użyteczności publicznej. Zmodernizowano miejski transport publiczny – w 1894 r. ruszył pierwszy tramwaj elektryczny (na mapie oznaczono: trasy tramwaju konnego - linią przerywaną cienką i trasę tramwaju „żelaznego” - linią przerywaną grubą). Uzgadniano ostateczny przebieg obwodowej linii kolejowej Szczecin – Jasienica, której projekt wraz z dworcami i przystankami został wykonany już w 1893 r. przez Królewską Dyrekcję Kolei Żelaznych w Berlinie.

Nowe inwestycje, zwłaszcza z zakresu budownictwa mieszkaniowego, dosyć szybko doprowadziły do zaspokojenia najpilniejszych potrzeb mieszkaniowych ludności Szczecina i wciąż napływających osadników. W 1895 r. Szczecin liczył 140 724 mieszkańców, co w przeciągu pięciu lat, licząc od stanu z roku 1890, daje przyrost ludności o 25 000.

Plan z 1894 r. pokazuje kierunki rozwoju zabudowy śródmieścia u schyłku XIX w. Dotąd słabo zainwestowane kwartały części zachodniej miasta zostały prawie całkowicie wypełnione wielorodzinną zabudową kamienicową. Zabudowano obszary istotne dla materializacji wielkomiejskiego układu przestrzennego śródmieścia. Od zachodu otulono zabudową Stare Miasto - pomiędzy al. Niepodległości (Parade Platz) a ul. św. Wojciecha, dochodząc do al. Jedności Narodowej. Wypełniono kwartały w obszarze ul. Kopernika, al. Wojska Polskiego, Królowej Jadwigi aż do wschodniej części al. Piastów. Zabudowano rejon pomiędzy ul. Śląską, Piłsudskiego i al. Wojska Polskiego. Rozpoczęto wypełnianie strefy między ulicami Wielkopolską a Niedziałkowskiego.

Mieszkania w budowanych kamienicach prezentowały różnorodny standard – od ekskluzywnych na 1-wszym piętrze budynków frontowych, po bardzo skromne w oficynach. Wznoszona w pierwszej fazie 4-5 kondygnacyjna zabudowa kamienicowa posiadała jednorodne elewacje. Fronty z podziałem gzymsowym, podkreślającym układ horyzontalny, tworzyły jednolite pierzeje. W drugiej poł. lat 80-tych XIX w. poszczególne fragmenty ulic były już bardziej zindywidualizowane – elewacje kształtuje nie tylko płaski detal, lecz wprowadza się ryzality, wykusze, balkony i logie. Fasady zostają bardziej zróżnicowane, co dodaje ulicom śródmieścia plastyczności. Szczególną rangę w pierzei zyskują kamienice narożne i obudowujące place – akcentowane ryzalitami lub finezyjnymi wieżyczkami. Apogeum komponowanych form prezentują zdecydowanie historyzujące realizacje. Zmiany zachodzące w architekturze pierzei obrazują chronologię powstawania zabudowy śródmieścia.

Zmienia się forma dachu – zanika niska kondygnacja poddasza z małymi oknami, oddzielona gzymsem, którą zastępuje niska połać od frontu. W latach 90-tych XIX w. kondygnacje poddasza zyskują szczególne znaczenie dla wizerunku ulicy, powstają fantazyjne nadbudowy, wystawki i kompozycje mansardowe. Na pełniejszy odbiór atrakcyjnych pierzei pozwalały przedogródki wyróżniające formę urbanistyczną Szczecina.

Równocześnie z powstawaniem kolejnych obszarów zabudowy, budowano nowe szkoły w odmiennej stylistyce, podobnie jak inne budynki publiczne, z użyciem cegły licowej i form neogotyckich.

W tym samym okresie finalizowano willową zabudowę Westendu, gdzie swoje siedziby znalazła elita gospodarcza Szczecina. Sytuowane na obszernych działka eleganckie wille, często przybierały formę pałacyków, stanowiąc obudowę al. Wojska Polskiego począwszy od pl. Sprzymierzonych w kierunku płn. - zach. Twórca Westendu - radca handlowy i przedsiębiorca Johann Quistorp, obserwując rosnące zapotrzebowanie na zabudowę willową, rozpoczął od 1891 r. tworzenie kolejnego zespołu – Nowego Westendu (Neu Westend). Osiedle kontynuowało architektoniczno – urbanistyczną koncepcję „miasta – ogrodu” przy granicy administracyjnej Szczecina. Zamykało się w obszarze: al. Wojska Polskiego, ulic Ostrawickiej, Skłodowskiej – Curie oraz ujętych przez nie odcinkach ul. Krasickiego i Siemiradzkiego. Centrum zespołu zaakcentowano obszernym okrągłym placem – obecny pl. Jakuba Wujka. Dla podniesienia atrakcyjności osiedla i dogodnego połączenia z miastem, Quistorp postarał się o lokalizację kolei obwodowej przy Wojska Polskiego.

Istotnym elementem planu jest opinająca miasto od zachodu jednotorowa linia kolejowa i jej przedłużenie przez Łasztownię do Dąbia. Budowa linii obwodowej Szczecin Główny – Jasienica, z bocznicą prowadzącą do dworca towarowego w Grabowie, przypada na lata 1896 – 1898. Nieco wcześniej rozpoczęto przebudowę Dworca Głównego i budowę kładek i tuneli łączących poszczególne perony. Równocześnie z budową nitki realizowano dworce i przystanki klejowe, wiadukty i mury oporowe. Na trasie wybudowano dworce: Turzyn, Łękno, Niebuszewo, Żelechowa, Glinki, Skolwin, Police i Jasienica oraz przystanki: Pomorzany, Drzetowo, Golęcin, Gocław i Mścięcin. Po 1898 r. linię zaczęto rozwijać o nowe bocznice kolejowe w pobliżu zakładów przemysłowych nad brzegiem Odry.

W zabudowie Łasztowni widoczne są jeszcze zarysy dawnych fortów i projekt przyszłego portu wolnocłowego. Pierwszy basen portu (tak zwany wschodni) oddano do użytku w 1898 r., w 1910 r. otwarto basen zachodni. Łączna powierzchnia całej strefy wolnocłowej wynosiła 60 ha, z czego 22 ha przypadało na akweny. Z uwagi na trudne warunki mieszkaniowe na Łasztowni i Międzyodrzu tereny te przeznaczono głównie pod zabudowę przemysłową. W 1898 r. powstała tu między innymi elektrownia. Miejski port początkowo obejmował obszar pomiędzy mostem Długim a Kłodnym. Od końca XVIII w. teren ten stał się zdecydowanie niewystarczający, dlatego dla celów przeładunkowych zaczęto używać nabrzeży Dolnego Wiku. Kolejnym etapem było włączenie do użytkowania nabrzeża w okolicach Dworca Głównego. Przeprowadzenie bocznicy kolejowej przez Parnicę, pozwoliło zarzucić pierwotne plany rozbudowy portu na lewym brzegu Odry (podnóże Fortu Leopolda) i uruchomiło realizację portu wolnocłowego na Kępie Parnickiej, który otwarto w 1898 r., jego drewniane nabrzeże miało długość 245 m.

opracowano w BPPM w Szczecinie:
mgr inż. arch. Angelika Szerniewicz-Kwas,
dr hab. Radosław Skrycki, prof. US,
Grzegorz Solecki