Grundriss der Stadt Stettin vom Grossen Nutzen für das Einquartirungs- und Serwis- Wesen so wie für die Taxation der Haus Grundstücke, auf Befehl des hiesigen hochweisen Magistrats - Układ miasta Szczecina przydatny do wynajmu oraz do wyceny działek mieszkalnych na zlecenie magistratu miejskiego 1814 rok

Justus Wellner, rysunek piórkiem, wymiary 119 x 146 cm, skala ok. 1 : 1000 (1 : 1024), oryginał Muzeum Historii Miasta, depozyt WKZ Szczecin, kopia zbiory prywatne

Plany historyczne rozwoju przestrzennego Szczecina - 1814 r.

Postanowienia pokoju sztokholmskiego zatwierdzone w roku 1720 sformalizowały przyłączenie Szczecina do Prus, chociaż zajęcie miasta nastąpiło już w 1713 r. Aneksja Szczecina zmieniła status miasta, które stało się odtąd głównym miastem pruskiej części Pomorza, tzw. Pomorza Tylnego – Hinterpommern.Okres, w którym Szczecin funkcjonował w ramach państwa pruskiego charakteryzuje dynamiczny rozwój urbanistyczny, administracyjny, gospodarczy i społeczny. Miasto, zgodnie ze słowami Fryderyka Wielkiego, stanowiło filar państwa Hohenzollernów – największy i w zasadzie jedyny port pruskiej monarchii, stolicę dawnego Księstwa Pomorskiego, twierdzę strzegącą północnej granicy państwa i jedną z najbardziej newralgicznych dróg handlowych środkowej Europy.

Transformacja gospodarcza przeprowadzona przez pruską administrację przyczyniła się do ustabilizowania finansów Szczecina oraz znacznego zwiększenia dochodów, inicjując tym samym okres rozkwitu ekonomicznego miasta. Zmiany w sferze administracyjno-gospodarczej polegały min. na: likwidacji dotychczasowego tradycyjnego systemu władzy (wywodzącego się ze średniowiecznych przywilejów miejskich), ograniczeniu przywilejów cechowych, co pozwoliło na rozwój gospodarki wolnorynkowej, zniesieniu prawa składu – reliktu średniowiecznego prawa handlowego. Do wzrostu koniunktury przyczynił się również rozwój szczecińskiego przemysłu manufakturowego oraz inwestycje państwowe min. budowa nowego Mostu Kłodnego, w miejsce starego, modernizacja Mostu Długiego, pogłębienie Odry, które umożliwiało wprowadzenie do portu większych niż dotąd statków i spowodowało, że ich ruch w latach 80-tych XVIII w. osiągnął apogeum. Na zamożność miasta wskazuje flota miejscowych kupców, która w 1784 liczyła 165 jednostek i wciąż wykazywała tendencje rozwojowe, podobnie jak i gospodarka miasta, mimo iż państwo pruskie ogarnął kryzys związany z brakiem reform i anachronicznym, uporczywym trzymaniem się zasad merkantylizmu.

Konsekwencją zmian politycznych i gospodarczych były również przeobrażenia w strukturze społecznej, na szczycie której znajdowali się arystokraci (urzędnicy królewscy i oficerowie) i rozwijająca się elita mieszczańska. Istotnym czynnikiem stymulującym życie gospodarcze i społeczne Szczecina było sprowadzenie i osiedlenie kolonistów francuskich, którzy przyczynili się do wzrostu demograficznego miasta (nadrobienia strat ludności spowodowanych wojną 30-letnią) oraz ożywienia rzemiosła, przemysłu i handlu. Oddzielne środowisko stanowił garnizon, który egzystował na uboczu miejskiego życia i liczył cztery do pięciu tysięcy żołnierzy, ale który determinował charakter miasta.

Ze względu na znaczenie militarne i gospodarcze Szczecina budowa umocnień fortyfikacji była pierwszym zadaniem, jakie Prusacy podjęli w zakresie zmiany kształtu urbanistycznego Szczecina. Już w 1724 r. rozpoczęto prace przy budowie twierdzy pruskiej, które prowadził fortyfikator i architekt pochodzenia holenderskiego, Gerhard Cornelius von Walrave. Zasadnicza faza budowy trwała do 1741 r., choć pierwotny rozkaz królewski nakazywał zakończenie prac do 1740 r. Śmierć Fryderyka Wilhelma I i dodatkowe nakłady finansowe od jego następcy – Fryderyka II pozwoliły na dokończenie przedsięwzięcia w następnym roku. Efektem prac było powstanie jednego z najnowocześniejszego w Europie miasta – twierdzy. Wraz z rozpoczęciem prac fortyfikacyjnych przystąpiono, począwszy od roku 1725, do rozbiórki średniowiecznych murów obronnych i zasypania fos, w miejsce których powstały place parad (dzisiejsza Aleja Niepodległości i Plac Żołnierza Polskiego).

Pruskie umocnienia, wzorowane na manierze nowoholenderskiej, tworzyły trzy kleszczowe forty wysunięte przed właściwą linię obrony, którą stanowiły wzmocnione fortyfikacje szwedzkie. System obronny tworzyły dwa forty sprzężone z miastem i jeden samodzielny ulokowany na południowy – zachód od twierdzy. Od północy, nad Odrą usypano Fort Anhalt (później Leopolda), natomiast Fort Wilhelma osłaniał Szczecin od północnego – zachodu. Trzeci, wolnostojący Fort Prusy, w trakcie prac projektowych rozrósł się do samodzielnego miasteczka. Zachęcano do osiedlania się tu rzemieślników i kupców, którym oferowano między innymi bezpłatny budulec i wysoką pożyczkę. Akcja ta zakończyła się tylko częściowym sukcesem. Łasztownię, chronioną przez rozlewiska Odry, otoczono pojedynczym wałem z małymi bastionami zabezpieczone fosą od strony podmokłych łąk.

Konsekwencją utrzymania i wzmocnienia twierdzy było także utrzymanie średniowiecznego układu ulic Starego Miasta. Brak możliwości założenia nowych dzielnic, rosnąca liczba ludności oraz potrzeby związane z obsługą garnizonu wymusiły maksymalne wykorzystanie obszaru zamkniętego wewnątrz umocnień, zagęszczenie zabudowy w mieście i na Łasztowni.

Aktywność budowlana władz skupiła się przede wszystkim na: wypełnieniu, dogęszczeniu i przebudowie istniejącej zabudowy, zagospodarowaniu przestrzeni pomiędzy obrzeżami Starego Miasta a fortyfikacjami - wykształceniu nowych przestrzeni publicznych oraz podniesieniu prestiżu już istniejących poprzez budowę reprezentacyjnych gmachów i domów dla nowej elity urzędniczej miasta. Zasadniczą strukturę przestrzenną skupiającą życie miejskie, tworzyły cztery place Szczecina: dwa staromiejskie wnętrza urbanistyczne – obecny pl. Orła Białego (Roßmarkt), Rynek Sienny (Heumarkt) i dwa nowe place założone na miejscu średniowiecznego pasa umocnień obronnych – obecny pl. Żołnierza Polskiego (Weiße Paradeplatz) i al. Niepodległości (Grüne Paradeplatz).

Plac Orła Białego stanowił centrum miasta, w którym ulokowano siedziby władz i urzędów, pałace i okazałe domy wysokich urzędników i najbogatszych mieszczan. Charakterystyczną cechą świadczącą o prestiżu urzędów i zamożności obywateli zamieszkujących plac i obecną ul. Staromłyńską były bardzo duże parcele. Stawianie dużych nowych budynków na kilku łączonych parcelach było możliwe ze względu na brak zabudowy po bombardowaniach. Na największych parcelach, wybudowano pałac kanclerza P. Grumbkowa i dom G.Ch. Velthusena, kolejne kamienice w pierzei należały do urzędników państwowych, oficerów, radców. Dla wzbogacenia wnętrza urbanistycznego na placu wybudowano pierwszą szczecińską fontannę.

Kształt obu nowowytrasowanych Placów Parad zdeterminowały pasy fortyfikacji i ciasna zabudowa obrzeżna Starego Miasta. Place spełniały funkcje militarne (w przypadku oblężenia umożliwiały bezkolizyjny i sprawny ruch wojska wewnątrz twierdzy, służyły do defilad i musztry oraz chroniły zabudowę miasta przed bombardowaniami stanowiąc jej szerokie przedpole) ale przede wszystkim prezentowały nową formę przestrzeni publicznych. Dotychczas zagęszczona przestrzeń miasta ograniczona średniowiecznym systemem obronnym nie pozwalała na luksus szerokich spacerowych promenad, a rynki średniowieczne ze względu na swoje rozmiary nie były w stanie przejąć nowych funkcji.

Od strony fortyfikacji place ograniczały kazamaty nakryte wałem ziemnym z obsadzeniami i z nowymi bramami miasta (obecnie Brama Portowa – Berlinertor i Brama Królewska – Anclamertor). Rangę paradnego założenia podkreślały obiekty budujące południową pierzeję obecnego pl. Żołnierza Polskiego. Do ważnych elementów tego placu należały: Dom Ziemstwa, obecne Muzeum Narodowe, przeznaczony na obrady sejmu stanów pomorskich, mieszkania urzędników parlamentu, posłów, pełnił również rolę siedziby króla podczas jego pobytu w Szczecinie oraz Domy Profesorskie z kościołem Mariackim w tle. Dla wzbogacenia wnętrza placu i jego kompozycji w 1793r. został wystawiony pierwszy pomnik publiczny – statua Fryderyka Wielkiego. Dumą miasta były nawierzchnie brukowe ulic (brukowanie rozpoczęto od 1738 r.) oraz oświetlających je ponad 300 latarni.

Pejzaż miasta zmieniła także przebudowa większości mieszczańskich kamienic, która wiązała się ze zmianą bryły dachów względem ulicy – ze szczytowego na kalenicowy. Wynikało to z potrzeby zwiększenia bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz podwyższenia budynku o kondygnację mieszkalną. Wnętrza kwartałów wypełniono zabudową gospodarczą, a charakterystycznym elementem pierzei (widocznym również na mapie) stały się „szyje” - zejścia do piwnic dobudowane do lica domów. Był to atrybut średniowiecznych miast handlowych, które kondygnację piwnic wykorzystywały do magazynowania towarów.

Zajęcie Szczecina przez wojska francuskie w 1806 r. nie stanowiło przełomu w architektonicznych dziejach miasta. Francuzi postanowili utrzymać status miasta – twierdzy i zajęli się przede wszystkim konserwacją umocnień, zniszczonych bardziej przez czas niż działania wojenne (twierdza poddała się Francuzom bez oporu). Priorytetem stała się również budowa nowej drogi, która miała połączyć garnizony twierdz w Dąbiu i Szczecinie. Wojska i władze cywilne francuskie opuściły miasto w 1813 r.

opracowano w BPPM w Szczecinie:
mgr inż. arch. Angelika Szerniewicz-Kwas,
dr hab. Radosław Skrycki, prof. US,
Grzegorz Solecki